Աշխարհաքաղաքականությունը 2000 տարի առաջ. ինչո՞վ էին առաջնորդվում հին կայսրությունները

Այսօր աշխարհաքաղաքականությունը հաճախ բացատրվում է Մեհենի, Մաքինդերի, Սփայքմենի և Դուգինի տեսություններով՝ ծովային ու ցամաքային ուժերի հակամարտություն, ռեսուրսների վերահսկողություն, առևտրային միջանցքներ և ֆինանսական գերիշխանություն։

Սակայն հարց է առաջանում. իսկ ինչո՞վ էին առաջնորդվում կայսրությունները 2000 տարի առաջ, երբ չկային ժամանակակից ֆինանսական համակարգերը, նավթային աշխարհաքաղաքականությունը և գլոբալ առևտրային կառույցները։

Պատասխանը պետք է փնտրել ոչ թե տեսությունների անվանումներում, այլ կայսրությունների տնտեսական և քաղաքական վարքագծում։

Եթե այսօր պետությունների հզորությունը մեծապես պայմանավորված է կապիտալով, արդյունաբերությամբ, տեխնոլոգիաներով, էներգետիկ ռեսուրսներով և ֆինանսական համակարգերով, ապա հին աշխարհում հզորության հիմնական աղբյուրներն էին հողը, բնակչությունը, գյուղատնտեսական արտադրանքը, հարկերը, առևտրային ճանապարհները և ռազմական ուժը։

1. Ի՞ՆՉ ԷԻՆ ՑԱՆԿԱՆՈՒՄ ՎԵՐԱՀՍԿԵԼ ՀԻՆ ԿԱՅՍՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Հին կայսրությունների ռազմավարական նպատակները կարելի է բաժանել հինգ հիմնական ուղղության։

- Արտադրական ռեսուրսներ — բերրի հողեր, ջուր, հացահատիկ, մետաղներ, անտառներ և անասնապահական տարածքներ։

- Բնակչություն — հարկատուներ, զինվորներ, երկրագործներ, արհեստավորներ և աշխատուժ։

- Առևտրային ճանապարհներ — քարավանային ուղիներ, նավահանգիստներ, լեռնանցքներ, գետային անցումներ և մաքսային կետեր։

- Հարկային եկամուտներ — նվաճված տարածքների տնտեսական ներուժի օգտագործում՝ բանակը, պետական վարչակազմը և ենթակառուցվածքները ֆինանսավորելու համար։

- Ռազմավարական անվտանգություն — սահմանային գոտիներ, ենթակա թագավորություններ և ռազմական հենակետեր։

Այս ամենի հետ մեկտեղ կայսրությունների ընդարձակման գործում կարևոր էին նաև կրոնը, արքայական հեղինակությունը, դինաստիական շահերը և ռազմական փառքը։

Սակայն տնտեսական տեսանկյունից հիմնական հարցը հետևյալն էր.

Ո՞վ է վերահսկում հարստության ստեղծումը, դրա տեղափոխումը և դրանից ստացվող եկամուտների բաշխումը։

2. ՀՌՈՄԵԱԿԱՆ ԿԱՅՍՐՈՒԹՅՈՒՆ. ՀԱՑԱՀԱՏԻԿԸ՝ ՈՐՊԵՍ ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍ

Հռոմեական կայսրության հզորության կարևոր հիմքերից մեկը Միջերկրական ծովի վերահսկողությունն էր։

Հռոմեացիներն այն անվանում էին Mare Nostrum՝ «Մեր ծովը»։

Սակայն ինչո՞ւ էր ծովի վերահսկողությունն այդքան կարևոր։

Որովհետև Միջերկրականը կայսրության տնտեսական և ռազմական հաղորդակցության գլխավոր համակարգն էր։

Եգիպտոսը, Հյուսիսային Աֆրիկան և Սիցիլիան հացահատիկի կարևոր մատակարարներ էին։ Հռոմի պարենային ապահովման համակարգը մեծապես կախված էր այդ տարածքներից ստացվող հացահատիկից և դրա ծովային փոխադրումից։

Այսինքն՝ գործում էր հետևյալ շղթան.

Հացահատիկի արտադրություն → ծովային ճանապարհների վերահսկողություն → բնակչության և բանակի պարենային ապահովում → կայսերական իշխանության կայունություն։

Հռոմի համար Եգիպտոսը պարզապես նվաճված տարածք չէր։ Այն ռազմավարական նշանակության պարենային կենտրոն էր։

Ժամանակակից համեմատությամբ՝ այն որոշ առումներով հիշեցնում է էներգակիրների նկատմամբ պետությունների կախվածությունը։

Ինչպես այսօր նավթի կամ գազի մատակարարման խափանումը կարող է լրջորեն վնասել տնտեսությանը, այնպես էլ հացահատիկի մատակարարման խափանումը կարող էր սպառնալ Հռոմի ներքին կայունությանը։

3. ՊԱՐՍԿԱԿԱՆ ԿԱՅՍՐՈՒԹՅՈՒՆ. ՃԱՆԱՊԱՐՀՆԵՐԻ ԵՎ ՀԱՐԿԵՐԻ ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

Աքեմենյան Պարսկաստանը զարգացրեց կայսերական կառավարման մի մոդել, որտեղ ռազմական ուժը զուգակցվում էր հարկային համակարգի, վարչական կառույցների և ճանապարհային հաղորդակցության հետ։

Դարեհ I-ի ժամանակ զարգացան սատրապությունների կառավարումը, հարկահավաքությունը և Արքայական ճանապարհի համակարգը։

Արքայական ճանապարհը միացնում էր Սարդեսն ու Սուսան՝ անցնելով նաև Հայկական լեռնաշխարհով։

Այն օգտագործվում էր պետական հաղորդակցության, զորքերի տեղաշարժի և առևտրային կապերի համար։

Պարսկական համակարգի առանձնահատկությունն այն էր, որ նվաճված տարածքներում հաճախ պահպանվում էին տեղական իշխանական և տնտեսական կառույցները՝ ենթարկվելով կայսերական վերահսկողությանը։

Այսինքն՝ կենտրոնական իշխանությունը կարող էր ստանալ հարկային եկամուտներ և վերահսկել ռազմավարական ճանապարհները՝ առանց ամենուր տեղական կառավարման ամբողջական վերացման։

Այստեղից հետևում է կարևոր աշխարհաքաղաքական սկզբունք.

Տարածքի տնտեսական ներուժը վերահսկելու համար միշտ չէ, որ անհրաժեշտ է վերացնել դրա տեղական կառավարման համակարգը։ Երբեմն բավարար է վերահսկել հարկային պարտավորությունները, հաղորդակցությունը և արտաքին քաղաքական ուղղվածությունը։

4. ՉԻՆԱԿԱՆ ՀԱՆ ԿԱՅՍՐՈՒԹՅՈՒՆ. ՄԵՏԱՔՍԻ ՃԱՆԱՊԱՐՀԻ ԱՇԽԱՐՀԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մոտ 2000 տարի առաջ Չինաստանի Հան կայսրությունը բախվում էր մի խնդրի, որը որոշակիորեն հիշեցնում է ժամանակակից Եվրասիայի մայրցամաքային հաղորդակցության անվտանգության հարցերը։

Արևմուտքում գտնվում էին Կենտրոնական Ասիայի առևտրային ճանապարհները, իսկ հյուսիսում՝ քոչվոր սյուննու միավորումները։

Չինական կայսրության նպատակներից էին սահմանների պաշտպանությունը, ռազմավարական անցումների վերահսկողությունը և արևմտյան շրջանների հետ կապերի զարգացումը։

Հատկապես կարևոր էր Հեսիի միջանցքը, որտեղ ստեղծվեցին ռազմական կայազորներ և ամրություններ։

Այդ տարածքների նկատմամբ վերահսկողությունը նպաստեց Մետաքսի ճանապարհի առևտրային համակարգի զարգացմանը։

Գործում էր հետևյալ տրամաբանությունը.

Ճանապարհների անվտանգություն → առևտրի զարգացում → տնտեսական և դիվանագիտական ազդեցության ընդլայնում → կայսրության հզորացում։

Սակայն առևտուրը միակ շարժառիթը չէր։ Նույնքան կարևոր էին սահմանների անվտանգությունը, ռազմական դաշինքները և հակառակորդների զսպումը։

5. ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ՝ ՀՌՈՄԵԱԿԱՆ ԵՎ ՊԱՐԹԵՎԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ ՀԱՏՄԱՆ ԿԵՏՈՒՄ

Հայաստանի պատմությունն այս համատեքստում առանձնահատուկ նշանակություն ունի։

Տիգրան Մեծի օրոք Հայաստանը կարողացավ ընդարձակել իր քաղաքական և ռազմական ազդեցությունը Մերձավոր Արևելքում։

Հետագայում Հայաստանը դարձավ Հռոմի և Պարթևական պետության ռազմավարական մրցակցության կարևորագույն տարածքներից մեկը։

Ինչո՞ւ։

Որովհետև Հայկական լեռնաշխարհը գտնվում էր մի քանի կարևոր աշխարհագրական ուղղությունների հատման կետում՝

- Միջագետք,

- Անատոլիա,

- Իրանական բարձրավանդակ,

- Կովկաս։

Այստեղով անցնող ճանապարհները կարևոր էին առևտրի, ռազմական տեղաշարժերի և տարածաշրջանային հաղորդակցության համար։

Հայաստանի նկատմամբ ազդեցությունը Հռոմի և Պարթևաստանի համար նշանակում էր նաև սահմանային անվտանգության և ռազմավարական հաղորդակցության նկատմամբ ազդեցություն։

Այստեղ դրսևորվում է աշխարհաքաղաքականության կարևոր օրինաչափություններից մեկը.

Պետության աշխարհագրական դիրքը կարող է նրան տալ իր տնտեսական և ժողովրդագրական չափերից անհամեմատ ավելի մեծ ռազմավարական նշանակություն։

Սակայն այդ նույն դիրքը կարող է պետությունը դարձնել մրցակից տերությունների պայքարի առարկա։

6. ԳԱՂԱՓԱՐԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԻՐԱԿԱՆ ՇԱՀԵՐԸ

Հին կայսրություններն իրենց ընդարձակումը բացատրում էին տարբեր գաղափարներով։

Հռոմը խոսում էր հռոմեական խաղաղության՝ Pax Romana-ի, կարգուկանոնի և կայունության մասին։

Պարսկական արքաներն իրենց իշխանությունը հիմնավորում էին արքայական օրինականությամբ և աստվածային կարգով։

Չինական կայսրերը հենվում էին Երկնքի մանդատի գաղափարի վրա։

Հելլենիստական աշխարհի միապետությունները, այդ թվում՝ Տիգրանյան Հայաստանը, օգտագործում էին արքայական հեղինակության և իշխանության օրինականացման տարբեր ավանդույթներ։

Սակայն այս գաղափարական համակարգերի կողքին գործում էին նաև շատ կոնկրետ նյութական շահեր՝ հարկեր, տարածքներ, ռազմական անվտանգություն, աշխատուժ և առևտրային կապեր։

Գաղափարախոսությունը միշտ չէ, որ պարզապես տնտեսական շահերի քողարկում էր։ Այն նաև հասարակության կազմակերպման և իշխանության օրինականացման իրական գործոն էր։

7. Ի՞ՆՉ Է ՓՈԽՎԵԼ 2000 ՏԱՐՎԱ ԸՆԹԱՑՔՈՒՄ

Հին աշխարհում հարստության վերահսկողությունը մեծապես կապված էր տարածքների և բնակչության անմիջական ենթակայության հետ։

Կայսրությունները հարկեր էին հավաքում, տուրքեր ստանում, վերահսկում հողերը, առևտրային ճանապարհները և ռազմական ուժով ապահովում իրենց իշխանությունը։

Ժամանակակից աշխարհում ազդեցության մեխանիզմներն անհամեմատ բազմազան են։

Պետությունը կարող է տնտեսական ազդեցություն ունենալ այլ երկրների վրա՝ առանց դրանք նվաճելու։

Դրա գործիքներն են՝

- ներդրումները և կապիտալի հոսքերը,

- վարկային ու ֆինանսական համակարգերը,

- միջազգային առևտրային պայմանները,

- տեխնոլոգիական կախվածությունը,

- էներգետիկ ենթակառուցվածքները,

- տրանսպորտային և լոգիստիկ միջանցքները,

- արժութային և վճարային համակարգերը։

Եթե հին կայսրությունները հաճախ ձգտում էին անմիջականորեն վերահսկել արտադրության տարածքները, ապա ժամանակակից տերությունները կարող են ազդեցություն գործադրել նաև արտադրանքի տեղափոխման, ֆինանսավորման, վերամշակման և իրացման փուլերում։

Սակայն այս փոփոխությունը բացարձակ չէ։ Տարածքային վերահսկողությունը և ռազմական ուժը շարունակում են կարևոր դեր ունենալ նաև այսօր։

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Եթե համադրենք հին կայսրությունների պատմությունն ու ժամանակակից աշխարհաքաղաքական գործընթացները, կարելի է առանձնացնել երեք փոխկապակցված պայքար։

1.Պայքար արտադրության աղբյուրների համար։

Հին աշխարհում՝ հող, ջուր, բերք, մետաղներ և աշխատուժ։

Այսօր՝ էներգակիրներ, արդյունաբերական հումք, տեխնոլոգիաներ և արտադրական հզորություններ։

2. Պայքար հարստության տեղափոխման ուղիների վերահսկողության համար։

Հին աշխարհում՝ քարավանային ճանապարհներ, գետեր, նավահանգիստներ և լեռնանցքներ։

Այսօր՝ ծովային նեղուցներ, երկաթուղիներ, խողովակաշարեր, լոգիստիկ միջանցքներ և թվային հաղորդակցության ցանցեր։

3. Պայքար ստեղծված հարստության բաշխման նկատմամբ ազդեցության համար։

Հին աշխարհում՝ հարկեր, տուրքեր, նվաճումների ավար և հողային եկամուտներ։

Այսօր՝ կապիտալի եկամուտներ, ֆինանսական շուկաներ, առևտրային պայմաններ, արժութային և վճարային համակարգեր։

Այսպիսով, աշխարհաքաղաքականության գործիքները փոխվել են, փոխվել են տեխնոլոգիաները, տնտեսական համակարգերը և պետությունների փոխազդեցության ձևերը։

Սակայն հին և ժամանակակից կայսրությունների պատմության մեջ կրկնվում է մի հիմնարար խնդիր՝ ինչպես ապահովել սեփական հզորության նյութական հիմքերը և ազդեցություն ունենալ ռեսուրսների, հաղորդակցության ուղիների ու տնտեսական եկամուտների նկատմամբ։

Միևնույն ժամանակ պատմությունը ցույց է տալիս, որ տնտեսական շահը կայսրությունների վարքագծի միակ բացատրությունը չէ. անվտանգությունը, գաղափարախոսությունը, կրոնը և իշխանության ներքին տրամաբանությունը նույնպես կարող են որոշիչ լինել։

Սերգեյ Ղարագյոզյան

Մեկնաբանություններ